Bij Hannibal Books toverden ze alweer een uitzonderlijk interessant en mooi boek uit de mouw. Pentimenti doopten ze het. Wat verwijst naar overschilderingen, correcties, die oude meesters zélf aanbrachten. Pentimento is Italiaans voor berouw, spijt. Dat duidt ook op de zoektocht van kunstenaars naar de juiste compositie, vorm, inhoud. Het spel van twijfelen en zich herpakken. Van schilderen en herschilderen. Wat in fine ook refereert aan de vele wendingen in het menselijke leven zelf. Daarover mijmerden Stephan Vanfleteren (°1969) en museumdirecteur Martine Gosselink (ook °1969) twee jaar lang, via brieven heen en weer. Stephan creëerde ook een hele set nieuwe foto’s die perfect passen bij 17de-eeuwse meesterwerken in het Mauritshuis. En artdirector Natacha Hofman goot samen met vormgever Tim Bisschop al dit moois in een prachtige uitgave, waarin de perfect uitgekozen papiersoorten, lay-out en de precieze kwaliteitsdruk een al even meesterlijke rol spelen.
Over kunst en oude meesters, licht en lucht, pigment en troost, en over het leven van de eerste schreeuw tot na de laatste zucht, schreven topfotograaf Stephan Vanfleteren en museumdirecteur Martine Gosselink elkaar dertig brieven. De eerste van hem naar haar op 21 februari 2024, de laatste van haar naar hem op 8 maart 2026. Daarin hebben ze het in de eerste plaats over de zestien kamers van Martines Mauritshuis, waar ze samen bewonderend en becommentariërend zijn doorgewandeld. Waarbij hij haar verrast met zijn doortastende en scherpe fotografenblik, zij hem met kunsthistorische inzichten over ‘haar’ 17de-eeuwse meesters. Zoals Rembrandt, Rubens, Vermeer (ja, het meisje met de parel hangt er ook). Maar allebei praten ze in het eerste deel van het boek ook ronduit over wat anders en diepers dan alleen maar hun vak. Zoals de wereldpolitiek, angst en geluk, levenslust en dood. Het is ongemeen boeiend en verrijkend via hun woorden mee te kunnen kijken in de hoofden van Vanfleteren en Gosselink. De brieven naar elkaar zijn hiertoe het perfecte, heerlijk trage en intieme medium.
Werd de koe een stier? En waarom is de boer zijn hand zo groot?
Tussen de brieven door krijg je in het eerste deel van het boek de werken uit het Mauritshuis te zien waarover Stephan Vanfleteren en Martine Gosselink naar elkaar schrijven. Met hier en daar ook passende beelden uit Stephans oeuvre. Zo hebben ze het over ‘De Stier’, een werk van Paulus Potter uit 1647. Wat blijkt? De stier op het doek was eerst allicht een koe, pas later veranderde de schilder haar in een stier. Een genderkwestie, toen al. Als ze er samen nog verder op inzoomen, lijkt hij ook samengesteld uit lichaamsdelen van jonge als oudere dieren. En de manier waarop de stier kijkt kan niet in de praktijk, dat is anatomisch onmogelijk. En wat is er aan de hand met de hand van de boer? Waarom is ze overdreven groot geschilderd?
Na de heerlijke gedachtenwisselingen over en weer is het in het tweede deel volop de beurt aan Vanfleteren. Op veel dikker en ondoorzichtig papier zie je kunstwerken uit de zestien kamers van het Mauritshuis afgedrukt, samen met Vanfleterens fotografisch antwoord erop. Naast één bestaand werk dat sowieso al paste, maakte hij er vijftien nieuwe beelden ‘op maat’ voor. Samen zestien, één voor elke kamer van het Haagse stadspaleis. Een opgehangen wit paard, een naakte man, een bloem, een zeehorizon, dekens van transmigranten, zwart-witte wolken, Homerus, een zelfportret, een balzak en uier van stier en koe, een litteken, een man in witte slip, het ‘antiparadijs’, zijn eigen levenloze hond Kosmos, een bebloede Christusfiguur, een naakte vrouw, een hand, alleen maar een hand.
Deze foto’s van Vanfleteren staan in het boek telkens bij de schilderwerken van ongeveer 300 jaar geleden. Net zoals ze in de Mauritshuis-expo naast elkaar in een kamer hangen. Het valt op dat alle beelden, van vroeger en nu, heel erg verwant zijn met elkaar, vormelijk én inhoudelijk. Blijkbaar verandert de tijd in essentie nauwelijks iets wezenlijks aan menselijke emoties en taferelen, en verbleekt het werk van Stephan Vanfleteren op geen enkel moment naast dat van kunstenaars die al honderden jaren bewonderd worden en dat ook nog eeuwen zullen blijven doen. De oude meesters kijken naar de in hun ogen wel erg jonge snaak Vanfleteren, en zien dat deze nieuwe meester helemaal bij hen past. Een mooier en groter compliment dan de unaniem goedkeurende knik van wereldberoemde collega’s uit de 17de eeuw, is voor Stephan Vanfleteren nauwelijks denkbaar.
Het boek Pentimenti- Brieven over pigment, licht en troost is uitgegeven bij Hannibal Books en komt vanzelf naar je toe voor 39,95 euro. Ook te bekomen in de betere boekhandel uiteraard. De vormgeving, druk en papierkeuze van dit boek is al even hoogstaand als de inhoud, en maakt de uitgave nog meer de moeite waard.
De expo Pentimenti – Stephan Vanfleteren tussen de meesters kan je nog nog tot 23 augustus 2026 met eigen ogen bekijken in het Mauritshuis, Plein 29, Den Haag. Er zijn ook geleide bezoeken van een uur mogelijk, voor een kleine extra. Geinige waarschuwing op de website van het Mauritshuis: ‘Let op: net als de 17de-eeuwse meesters, schuwt Vanfleteren de verbeelding van dood en vergankelijkheid niet. Houd er bij het plannen van je bezoek rekening mee dat sommige beelden als confronterend kunnen worden ervaren.’
Alle beelden © Stephan Vanfleteren, Mauritshuis, ZNOR