In het Museum voor Schone Kunsten Gent (MSK), opende zopas de nieuwe expo Transcripts of a Sea. Daarin ontmoeten 67 nooit eerder getoonde zeefoto’s van Stephan Vanfleteren 25 marines van beeldende kunstenaars uit de laatste 500 jaar, zoals Andries van Eertvelt, Caspar David Friedrich, Joseph M.W. Turner, Gustave Courbet, Victor Hugo, Claude Monet, James Ensor en Thierry De Cordier. Wat hen allemaal verbindt: een mateloze passie en fascinatie voor de zee. Die ze jarenlang aandachtig hebben bekeken, obsessief onderzocht, diep in zich opgenomen én proberen te doorgronden. Om ze vervolgens prachtig en krachtig vast te leggen in hun werk. Bij kunstschilders is het een langdurig en minitieus proces om te komen tot één enkel doek. Bij de fotograaf ontstaat een beeld al met een snelle druk op de knop. Maar schijn bedriegt. Stephan Vanfleteren is vijf jaar lang erg diep in het thema gedoken. En in de Noordzee zelf, bij weer en ontij, bij voorkeur ’s nachts. De gelijkenissen tussen de meeslepende golven van Vanfleteren en die van de andere grote meesterse zijn frappant, wanneer je ze naast elkaar ziet hangen, daar in het MSK. Maak kennis met een ongemeen mooie en meeslepende expo, een interessante MSK-catalogus, een prachtig uitgegeven Transcripts of a Sea-fotoboek, en een kortfilm over een fotograaf die zich met lijf en leden meet met de immense kracht en pracht van de zee.
Stephan Vanfleteren heeft altijd wat gehad met de kust. Hij bracht zijn jeugdjaren door in Oostduinkerke, als zoon van ‘aangespoelde ouders’. En ook nadat hij vele jaren later in Brussel studeerde, werkte en woonde, keerde hij graag terug naar Veurne, op amper 5 kilometer van het noordzeestrand. De zee duikt doorheen zijn carrière regelmatig op in zijn werk, direct en indirect. Denk bijvoorbeeld aan de haast iconische ‘visscherskoppen’ en garnaalvissers in zwart-wit, de Angels of the sea met IBIS-leerlingen uit Bredene, het prachtige Surf Tribe. En het project Atlantic Wall, waarbij Vanfleteren stranden met bunkers fotografeerde, van hoog in Noorwegen tot laag in Frankrijk. Toen al was Vanfleteren sterk aangetrokken door kustlijn nabij Cap Griz-Nez, hij kwam er tientallen keren. Diezelfde plek was ook nu, voor Transcripts of a Sea dat zich afspeelt van Zuid-Nederland tot in Frankrijk, zijn favoriete place to be. Later kwamen nog de projecten Zeeland en Corona Walks, met ook al foto’s van glooiende golven.
2022-25: drie jaar extra ballingschap in de branding
Het lijkt alsof dit nieuwe Transcripts of a Sea-project in de sterren stond geschreven en dat de zwellende zee het alleen nog met een grote golf op het strand moest gooien. Al ging het hele wordingsproces er wat anders en trager aan toe. Eind 2022 klopte Stephan Vanfleteren aan bij Manfred Sellink en Johan De Smet van het MSK, en stelde voor zijn zeebeelden in dialoog te laten gaan met marines van oude en jonge meesters. Dat vonden ze in Gent – in vogelvlucht op 59,49 kilometer van de kust – een prima idee. Ze keken in de agenda en zagen dat het vanaf september 2025 wel zou lukken, bijna 3 jaar later dus. Net die onverwacht lange wachttijd was een zegen voor Vanfleterens project. Als een bezetene verdiepte hij zich dieper en dieper in het thema. Hij doorgrondde de oude marinemeesters, las literatuur en poëzie over zeeën en oceanen, beluisterde muziek erover, sprak met ervaren zeevaarders, en probeerde alles te weten te komen, ook over stromingen en maanstanden, en tal van andere factoren die ze aantrekkelijk, maar ook zo onvoorspelbaar gevaarlijk maken. Nog gedrevener dan tevoren – hij startte het project al op 8 augustus 2020 – bleef hij de branding opzoeken, 366 keer, van Domburg in Zeeland tot Le Touquet in Frankrijk, aan het Kanaal. Om foto’s te nemen, héél veel foto’s, alles samen ongeveer vijf terabyte.
“De zee is een plaats waar je je niet hoeft te verantwoorden, je niet hoeft te schikken naar opgelegde regels. Er geldt maar één natuurwet: nooit zwaarder wegen dan water.”
Door de extreem lange periode waarover dit project liep, evolueerden ook Vanfleterens foto’s. Meer en meer omarmde hij het toeval en de imperfectie, gaf hij zich over aan de natuur en drukte intuïtief af, zonder precies te weten welk beeld het zou opleveren. Hij lag ook niet meer wakker van waterdruppels en condens voor de lens, of krassen op de waterdichte behuizing. Hij werd er zich ook van bewust dat hij niet altijd hetzelfde beeld waarnam als de sensor van zijn camera. Die registreerde soms floue horizonten waar zijn menselijk oog er helemaal geen zag. Of zwemen van kleur, veroorzaakt door reflecties vanop het strand, waarvan hij dacht dat ze er niet waren. En volledig bevrijd van regels en conventies – hij werkt haast nooit nog in opdracht – werd zijn werk ook abstracter, herleid tot de absolute essentie. Het toont niet meer alle details, en het toeval krijgt ook een kans. Al voel je in de hele serie de oerkracht van de zee wel, door het fotografische minimalisme misschien nog sterker dan ooit tevoren. Vanfleteren merkt trouwens op dat het onmogelijk is ‘de hele zee’ in een beeld vast te leggen. Wat je op zijn afdrukken ziet is maar een stukje van het belichte vlies bovenop een enorme watermassa, letterlijk een paralelle ‘onder-wereld’ die we nauwelijks kennen en waarin wij mensen ook niet echt thuis zijn. Zijn foto’s tonen dan ook maar ‘een spie van de taart’, zoals hij dat noemt.
In de expo Transcripts of a Sea kan je lang kijken naar de schilderijen, en naar de fotoprints op een heerlijk groot formaat. In de acht zalen hangt ook telkens een uitgebreide uitleg over wat je er te zien krijgt, alsof Stephan het je zelf vertelt. Dat is erg fijn, maar doorgaans is er bij een museumbezoek de tijd niet om echt alles rustig te bekijken en te lezen. Gelukkig zijn er twee prima uitgaven die deze tentoonstelling vergezellen en duiden. De catalogus van het MSK is samengesteld door Stephan Vanfleteren, Johan De Smet en Manfred Sellink en bevat een dertigtal pagina’s interessante essays van de drie samenstellers en Alicija Gescinska, Lisette Lombé, Jan Mees & Colin Janssen, David Van Reybrouck. En ook foto’s en schilderijen uit de tentoonstelling. Daarnaast is er het dikke en naar goede Hannibal-gewoonte weer perfect gelay-oute en gedrukte Transcripts of a Sea-fotoboek. Met boekbrede foto’s om in weg te zinken, een lange meeslepende tekst van Stephan Vanfleteren, foto’s van zijn 25 notitieboekjes waarin hij alle details opschreef en locaties schetste, én een overzicht van alle dagen dat hij het huis verliet om tot 500 km ver te rijden, een neopreenpak aan te trekken en in de branding de golven op beeld vast te leggen, samen met de locatie, maanstand, windrichting en -kracht. Een heerlijk werk om in de snel donkerder wordende dagen zijn avontuur mee te beleven, en jezelf onder te dompelen in wervelende resultaat van een jarenlang avontuur.
“Ik was helemaal weg van de zee en ging keer op keer maniakaal het water in. Maar voor haar was ik niet relevanter dan een garnaal.”
De expo, de twee boeken en de kortfilm ‘The Tide Will Bring you Home’ van Basile Rabey – waarmee hij op 28 december 2023 bijna verdronk toen de stroming hen meesleurde, ze werden gered door de Franse reddingsdiensten – zijn vier tastbare getuigen van een indrukwekkend project van een gepassioneerde topfotograaf. In de teksten vertelt Vanfleteren hoe klein je als mens bent ten op zichte van de zee. Je bent eigenlijk niets, van geen tel. De zee geeft veel, maar neemt ook zonder pardon. Hij is zich bewust van zijn relatieve nietigheid, en van de grootsheid van de zee waarin hij vertoefde: “Ik was helemaal weg van de zee en ging keer op keer maniakaal het water in. Al was ik voor de zee niet meer dan een nietszeggende figurant en de zoveelste passant. Niet relevanter dan een garnaal, een zeehond, een wereldzeiler of een marineschilder. Mijn aanwezigheid kon haar gestolen worden. De zee was er altijd, ik was er soms.”
Na vijf jaar fotograferen in de donkere, woeste branding hangt Stephan Vanfleteren nu zijn zeemansmuts aan de haak en komt hij terug aan wal. Hij kijkt voldaan terug op het eindresultaat en beseft dat hij geluk heeft gehad. Met zijn geliefde Natacha Hofman, en met de zee zelf. Aan hen draagt hij zijn Transcripts of a Sea-project op: ‘Voor haar, die me liet gaan. Voor haar, die me liet terugkeren.’
De tentoonstelling ‘Transcripts of a Sea’ van Stephan Vanfleteren loopt nog tot 4 januari 2026 in het MSK Gent.
Het MSK verkoopt in zijn museumshop ook een ‘Transcripts of a Sea-boekje’ van 138 pagina’s, met essays, foto’s en schilderijen.
Het bijna 300 pagina’s dikke fotoboek ‘Transcripts of a Sea’ is een alweer puntgave uitgave van Hannibal Books, en te koop in zowel het Nederlands als het Engels.
Foto’s © Stephan Vanfleteren & Martin Corlazolli, ZNOR
